(NPK-NTB): Tysdag er det 60 år sidan Esso bora den første brønnen på norsk sokkel. Nokre år seinare vart olja funnen, og oljeeventyret var i gang.

Klokka 08.20 den 19. juli 1966 starta leiteriggen Ocean Traveler boringa i Nordsjøen. Det tok 80 døgn å bora ned til 3015 meters djupn. Brønnen var tom, men arbeidet var ikkje bortkasta.

Boringa viste nemleg at geologien i Nordsjøen likna den i Nederland, der det allereie var funne store naturgassfelt. Det gav nytt håp og beviste at det var mogleg å bora i den vêrharde Nordsjøen, skriv Sokkeldirektoratet i ein artikkel.

Då Balder-feltet vart oppdaga i 1967, vart det konkludert med at feltet neppe kunne vera lønnsamt, og det vart ikkje bygd ut før 30 år seinare. Likevel vart det jubla veslejulaftan 1969, då funnet av Ekofisk vart kunngjort. Det er det største oljefeltet nokon gong funne til havs, ifølgje oljefondet.

Stor betydning

– Inntektene frå olje og gass har hatt ei heilt monumental betydning for norsk økonomi, seier professor i økonomisk historie Einar Lie ved Universitetet i Oslo til NTB.

Han forklarer at inntektene frå olje- og gassindustrien kom tidleg, og at det heile vegen har vore eit overskotsføretak for staten. Særleg oljeprishoppet i 1973 gav utsikter til at Noreg kom til å tena store pengar, sjølv om det var dyrt å vinna ut langt til havs i Nordsjøen.

– Det byrja å påverka offentleg pengebruk, lovgiving, og det byrja å prega samfunnet ganske kraftig, seier Lie.

Over 200 000 jobbar innan petroleumsnæringa i Noreg i dag. Det svarer til rundt 10 prosent av dei tilsette i privat sektor, ifølgje Sokkeldirektoratet. Equinor, tidlegare Statoil, er den største bedrifta i landet.

Lie seier tradisjonell industri truleg hadde vore større dersom ein ikkje hadde hatt oljeindustrien og alle sideverknadene av denne.

Annan økonomi

Dei første oljeinntektene kom i 1971. Samtidig heldt debatten om korleis næringa skulle regulerast og inntektene forvaltast, fram. Tempoutvalet foreslo i 1983 å etablera eit fond, og dei første pengane vart overførte i 1996.

Oljefondet i dag er på 22 000 milliardar kroner, og statsbudsjettet i år hentar 456,8 milliardar kroner av dette for å dekkja underskotet. Budsjettet samla sett er på rundt 2200 milliardar kroner.

– Det er særleg etter tusenårsskiftet med mykje høgare oljeprisar at landet verkeleg har vorte grunnrikt og med eit kjempestort fond som gjer at den norske offentlege økonomien er ekstremt sterk og litt usårbar. Ein har hatt ei utvikling på veldig, veldig mange område som er djupt influerte av oljeøkonomien, seier Lie.

Han viser mellom anna til at Noreg har kunna behalda ein del velferdsordningar som andre land har kutta, også i Skandinavia.

– Innflytelsen av oljeinntektene på det som byrja for 60 år sidan, er veldig stor og mangegreina og eigentleg vanskeleg å sjå ut over fordi verknadene har vore så omfattande på så mange område samtidig, seier Lie.

Utan oljeinntektene trur han norsk økonomi hadde hatt lågare inntekter og vore litt mindre avansert enn den svenske, sjølv om Noreg har betre alderspensjonar og betre sjukelønnsordning.

– Men det er all grunn til å tru at me hadde vore på omtrent same nivå. Og det er klart ein lever godt i Sverige og Danmark òg.

Over toppen

Produksjonen av olje og gass steig raskt og mykje i 1980- og 1990-åra, før den nådde ein topp i 2004 og deretter flata ut. Framtidsutsiktene frå Sokkeldirektoratet viser at produksjonen kjem til å falla dei kommande åra, mot ei halvering eller meir i 2050.

– Oljeeventyret som utvinningshistorie, altså leiting, produksjon og utvinning, der er me nok over toppen. Det er jo ein igangverande diskusjon om ein skal halda fram med å leita og byggja ut nye felt, og det har jo med klimapolitikk å gjera, seier Lie.

Statsminister Jonas Gahr Støre (Ap) slo i vinter fast at oljeleitinga skal halda fram, og har utnemnt ein omstillingskommisjon som skal vurdera korleis staten skal forhalda seg til redusert oljeproduksjon. Somme parti har meint ein ikkje bør leita etter nye felt, sidan produksjonen bør stansast.

I 1970- og 1980-åra vart det funne fleire veldig store felt med olje og gass i Nordsjøen. Sidan då har produksjonen i større grad vorte spreidd over fleire og mindre felt.

Frå olje til aksjar

Lie viser til at Oljefondet i dag i større grad består av aksjeinvesteringar enn oljepengar. I fjor utgjorde oljeinntektene rundt 5000 milliardar kroner, medan aksjeverdiane var nær tre gonger større.

– Me blir rikare og rikare på summen av gammal inntekt frå olje og forteneste på børsen. Men fell det, så vil me oppleva dramatiske tider og slutt på oljerikdommens tid, seier Lie.

Han kallar det ein glidande overgang frå tidsalderen til oljeutvinning og oljerikdom.

– Me ser ei nedside av den første, men akkurat kvar me er i den andre, det veit me ikkje, og det vil bestemmast etter kvart som tida og utviklinga går, og verdiane endrar seg på børsane der midlane til fondet er plasserte.

(©NPK)